ایران و روسیه، دو کشور تحت شدیدترین تحریم‌های جهانی، در حال گسترش روابط تجاری و نفتی خود به ویژه در دریای خزر هستند. این همکاری‌ها به دنبال تحریم‌های بین‌المللی و نیاز به رهایی از وابستگی به نظام مالی تحت سلطهٔ غرب شکل گرفته است.
گسترش ناوگان دریایی و مسیرهای تجاری
بر اساس گزارش‌ها، شمار کشتی‌های فعال با پرچم ایران و روسیه در دریای خزر در ماه اوت ۲۱ درصد نسبت به سال گذشته افزایش یافته است. این افزایش فعالیت دریایی در شرایطی صورت می‌گیرد که حملات نظامی و تحریم‌های اقتصادی، مسیرهای تجاری معمول را مختل کرده است. به ویژه، تردد کشتی‌ها میان دو کشور به طور قابل توجهی افزایش یافته است.
بیشتر بخوانید: گلایه متقاضیان از تاخیر در صدور کارت سوخت شرکت ملی پخش فرآورده‌های نفتی
از سوی دیگر، با توجه به شرایط موجود، ناوگان سایه ایران و روسیه در حال گسترش است. این ناوگان شامل کشتی‌هایی می‌شود که با ساختارهای مالکیتی پیچیده اداره می‌شوند و به راحتی قابل ردیابی نیستند. نیتیا لاب، تحلیلگر مسائل منطقه‌ای، برآورد کرده است که این ناوگان بیش از هزار و ۳۰۰ کشتی دارد و یکی از هر پنج نفتکش در جهان به این ناوگان تعلق دارد.
مبادلات تجاری و چالش‌های موجود
حجم تجارت دوجانبه ایران و روسیه در سال ۲۰۲۵ به حدود پنج میلیارد و ۸۰۰ میلیون دلار رسیده است که نشان‌دهندهٔ افزایش ۲۱ درصدی نسبت به سال قبل است. بخش عمدهٔ این تجارت به محصولات کشاورزی و مواد غذایی اختصاص دارد، اما همکاری‌های نظامی نیز به طور غیررسمی در حال گسترش است.
دولت ایران در مراحل اولیهٔ تهاجم روسیه به اوکراین، پهپادهای تهاجمی به مسکو ارسال کرد و این موضوع نشان‌دهندهٔ عمق روابط نظامی دو کشور است. همچنین، گزارش‌هایی دربارهٔ ارسال قطعات پهپاد از روسیه به ایران از طریق دریای خزر منتشر شده است.
علاوه بر این، دو کشور در تلاش‌اند تا پرداخت‌ها و مبادلات بانکی خود را به حداقل وابستگی به شبکه‌های مالی غرب برقرار کنند. استفاده از ارزهای ملی و ایجاد سامانه‌های پیام‌رسان مالی بین‌بانکی به این هدف کمک کرده است.
با وجود گسترش روابط، موانع زیربنایی و ژئوپلیتیکی همچنان بر سر راه اجرای کامل تجارت و حمل‌ونقل میان ایران و روسیه وجود دارد. محدودیت‌های آبراه ولگا–دن، کم‌عمق بودن آب، و ظرفیت محدود بنادر از جمله این موانع هستند. همچنین، در ماه اوت، سه نفتکش حامل نفت خام با پرچم روسیه در این مسیر ثبت شده‌اند که به هنگام نزدیک شدن به بنادر، سامانهٔ شناسایی خودکار کشتی‌ها را خاموش کرده‌اند. این عمل، ردیابی محموله‌های نفتی را دشوارتر می‌کند.
بیشتر بخوانید: ناتالیا مارگیولی به عنوان رئیس جدید مؤسسه کشتی‌رانی مجاز انتخاب شد · حمله به نفتکش LOUISE ۱ با مین‌های چسبنده در تنگه هرمز
