مسعود پزشکیان در مجمع عمومی سازمان ملل گفت: «هیچکس در این منطقه بهتنهایی امنیت نخواهد داشت. یا امنیت را با همدیگر خواهیم ساخت یا ناامنی را با یکدیگر تحمل خواهیم کرد.» او در سخنرانی خود تأکید کرد که ایران نمیپذیرد «دانش هستهای» در انحصار چند کشور باشد و گفت تهران آماده گفتوگو است اما «زبان زور» را نمیپذیرد.
امنیت مشترک و تبعات آن
بخش نخست سخن او درباره امنیت، در نگاه اول قابل قبول به نظر میرسد. جنگ، بحران انرژی، مهاجرت، تروریسم و بیثباتی اقتصادی مرز نمیشناسند. امنیت یک کشور در خاورمیانه میتواند مستقیماً بر همسایگانش اثر بگذارد. جنگ گسترده در افغانستان تبعات زیادی بر مردم ایران داشت و دارد. اما نیمه دوم جمله پرسش دیگری ایجاد میکند: «یا ناامنی را با یکدیگر تحمل خواهیم کرد.» آیا این فقط توصیف سرایت طبیعی ناامنی است، یا حامل این پیام هم هست که اگر ایران امنیت نداشته باشد، دیگران نیز امنیت نخواهند داشت؟
بیشتر بخوانید: ترامپ: گزینهای جز نابودی جمهوری اسلامی وجود ندارد
این تفاوت مهم است؛ زیرا «امنیت مشترک» در ادبیات سیاسی بینالمللی معنای مشخصی دارد. مفهوم مدرن آن دستکم به گزارش کمیسیون پالمه در سال ۱۹۸۲ بازمیگردد: امنیت پایدار را نمیتوان صرفاً علیه دیگران ساخت. بعدها سازمان امنیت و همکاری اروپا نیز بر همین اصل تأکید کرد که امنیت هر دولت با امنیت دیگران پیوند دارد، اما هیچ کشوری نباید امنیت خود را به هزینه امنیت کشورهای دیگر تقویت کند.
پیامدهای امنیتی و حقوقی
یعنی امنیت مشترک میگوید: «امنیت من بدون امنیت تو پایدار نیست.» اما گزاره دیگری نیز ممکن است ساخته شود: «اگر من امنیت ندارم، تو هم نباید داشته باشی.» این دو جمله ظاهراً نزدیکاند، اما از نظر سیاسی و حقوقی یکی نیستند.
این نکته بهویژه هنگامی اهمیت مییابد که جمله پزشکیان را در متن حوادث اخیر منطقه بشنویم. شورای امنیت در ۱۱ مارس ۲۰۲۶ قطعنامه ۲۸۱۷ را با ۱۳ رأی موافق، بدون رأی مخالف و دو رأی ممتنع تصویب کرد و حملات ایران به کشورهای همسایه را محکوم کرد. این قطعنامه همچنین تهدیدهای ایران برای بستن یا مختل کردن کشتیرانی بینالمللی در تنگه هرمز را نیز محکوم کرد. بنابراین کشورهای منطقه سخن رئیسجمهور ایران را در خلأ تاریخی نمیشنوند.
از این رو ممکن است جملهای که تهران آن را دعوت به همکاری معرفی میکند، در پایتختی دیگر نوعی هشدار شنیده شود. دیوان بینالمللی دادگستری نیز در نظر مشورتی سال ۱۹۹۶ تصریح کرد که «تهدید» و «استفاده از زور» از یکدیگر جدا نیستند: اگر استفادهای از زور در شرایط مورد نظر غیرقانونی باشد، تهدید به همان اقدام نیز میتواند غیرقانونی باشد.
با این اوصاف، سوال اساسی این است که آیا کشورها باید مسئولیت جلوگیری از سرایت بحرانها به همسایگان خود را بپذیرند؟ در واقع، مفهوم «امنیت مشترک» به معنای این است که کشورها باید از سرایت ناامنی به دیگران جلوگیری کنند و نه اینکه ناامنی دیگران را به عنوان ابزاری برای تأمین امنیت خود مطرح کنند.
بیشتر بخوانید: تحلیل DNV از آینده سوختهای دریایی تا سال ۲۰۵۰ · دولت ایالات متحده طرح احیای زیرساختهای انرژی منطقه را ارائه داد
