جمهوری اسلامی، بهویژه در دوره محمود احمدینژاد، زنجیره تصمیمسازی در صنعت نفت را بهطور قابل توجهی تغییر داد. در این دوره، بخشی از پروژهها به نهادهای نظامی سپرده شد و فروش محمولههای نفتی برای جبران کسری بودجه به نهادهایی خارج از وزارت نفت واگذار گردید. این تحولات، مساله نفت ایران را بیش از پیش به موضوع «حکمرانی» مرتبط کرده است.
تحریم و پیچیدگیهای حکمرانی
تحلیلها نشان میدهد که مساله نفت ایران تنها به تحریمها و کمبود سرمایه محدود نمیشود. سوالات اساسی در مورد اینکه چه کسی تصمیم میگیرد، چه کسی قرارداد میبندد و چه کسی پاسخگوست، به چالشی بزرگ تبدیل شده است. در صورتی که ایران نتواند به این پرسشها پاسخ دهد، ورود سرمایههای کلان و فناوریهای پیشرفته نیز نمیتواند به بهبود وضعیت کمک کند.
بیشتر بخوانید: تقویت نیروی دریایی ژاپن در سایه انتقادات چین از بودجه دفاعی
واگذاریهای دولتی و شبهخصوصیسازی
دولت احمدینژاد بهطور گستردهای اقدام به واگذاری داراییهای دولتی کرد، اما این واگذاریها به پیدایش بخش خصوصی مستقل منجر نشد. پژوهشهای دانشگاهی نشان میدهند که این روند به نوعی شبهخصوصیسازی منجر شده است. در این ساختار، وزارت نفت و شرکتهای زیرمجموعهاش بخش زیادی از اختیار خود را از دست داده و فروش نفت به نهادهایی مانند نیروی انتظامی سپرده شد. این تغییرات، مرزهای بین کارفرما، پیمانکار و فروشنده را از بین برده است.
قرارگاه خاتم و چالشهای اجرایی
قرارگاه سازندگی خاتمالانبیا، بازوی اقتصادی و مهندسی سپاه پاسداران، نقش مهمی در قراردادهای نفتی ایفا کرده است. این قرارگاه به دلیل داشتن شبکهای گسترده از شرکتهای وابسته، پیچیدگیهای خاص خود را دارد. در دوران احمدینژاد، این قرارگاه قراردادهای کلانی را بدون رقابت واقعی به دست آورد که این امر خود به افزایش بینظمی در صنعت نفت انجامید.
تجربههای بینالمللی و چالشهای داخلی
تجربههای شخصی از کار در شرکتهای بینالمللی مانند شل و بیپی نیز نشان میدهد که فشار سیاسی و تحریمها، هزینههای ورود به بازار ایران را افزایش داده است. بهعلاوه، تعدد مراکز قدرت و مسئولیتهای مبهم، هزینه ماندن در بازار را برای شرکتهای خارجی به شدت افزایش میدهد. بنابراین، ساختار فعلی صنعت نفت ایران نیاز به تغییرات اساسی برای جذب سرمایهگذاری خارجی و بهبود کارایی دارد.
بیشتر بخوانید: تحلیل اندیشکده انگلیسی: اتکای اروپا به انرژی آمریکا با جنگ علیه ایران تهدید شده است · ترامپ پیشنهاد بازگشایی تنگه هرمز را رد کرد و ریسکهای سیاسی را به بازار نفت بازگرداند
